خانه » تاریخ اسلام » تعصب عصر جاهلیت

تعصب عصر جاهلیت

مردمان جاهلی از تعصب سخت و شدید برخوردار بودند. از ویژگی های انسان های جاهلی باید به این عنصر توجه ویژه ای داشت. تعصب ایشان حوزه های مختلف و متعدد و متنوع ای را در بر می گرفت. قرآن با اشاره به عوامل کفر می فرماید که سرچشمه این کفر را می بایست در حمیت جاهلی و تعصبات شدید قومی و قبیله ای دانست. ( فتح آیه ۲۵ و ۲۶) آنان به جهت تعصبات شدید قومی ، حاضر به پذیرش ایمان و تغییر در سنت ها و آداب خویش نبودند و به شدت از آداب و رسوم خود محافظت می کردند. همین وضعیت روحی و روانی موجب می شد تا جامعه به شدت در برابر هر عنصر بیرونی واکنش منفی از خود بروز دهد و به مقابله با آن برخیزد،. چنین احساسی نسبت به سنت ها و آیین پیامبر نیز وجود داشت. به نظر ایشان ، پیامبر با بهره گیری از دیگران (اهل کتاب ) و متاثر از ایشان ، عناصر فرهنگی بیگانه را وارد جامعه می کرد و سنت های قومی را مورد حمله و تهاجم قرار می داد.قرآن در بیان تعصب شدید و حمیت عنصر جاهلی توضیح می دهد که بر این پایه و اساس است که قرآن به زبان عربی فرو فرستاده شد و نزول قرآن به این زبان هر چند عواملی چندی در آن نقش دارد ولی نباید به این عامل مهم بی توجه و کم توجهی شود. مردمان جاهلی به شدت به زبان خود عشق می ورزیدند و آن را زبان انسان ها به شمار می آورند و دیگر زبان ها را زبان اعجم و اعجمی به شمار می آورند. اگر به این اطلاق توجه شود به خوبی دانسته می شود که آنان تا چه اندازه زبان خود را برتر و بهتر از هر زبانی می دانسته اند. به نظر ایشان زبان دیگران زبان حیوانات است و نه زبان انسانی ، از این رو زبان دیگران را زبان گنگ و نامفهوم همانند زبان حیوانات بر می شمردند و با اهل زبان دیگر و زبان دیگری به گونه زبان غیر انسانی تعامل می کردند. قرآن با اشاره به این تعصب شدید و نابخردانه می فرماید: اگر قرآن را به زبان دیگری غیر از زبان عربی می فرستادیم ، ایشان به آن ایمان نمی آوردند.( شعراء آیه ۱۹۵ تا ۱۹۹) قرآن تحلیل دیگری نیز از این مساله ارایه می دهد که جالب و ظریف است. قرآن در این باره می فرماید: اگر این مطالب و آموزه ها را به زبان غیر عربی و به یکی از غیر عرب ها می فرستادیم به آن ایمان نمی آوردید و در توجیه کار خود می گفتید: آیا برای عرب و عرب زبان ، کتاب را به زبان غیر عرب می فرستد ؟! ما کجا و غیر عربی کجا ؟ ما که زبان دیگران که گنگ و نامفهوم است را نمی فهمیم پس چرا به چیزی که نمی فهمیم ایمان بیاوریم. ( فصلت آیه ۴۴) همین مساله تعصب شدید به داشته های خود و خود برتر و بزرگ بینی در همه جنبه های زندگی و زبانی باعث شده بود تا پیش از نزول قرآن به هیچ کتاب آسمانی ایمان نیاورند. تحلیلی که قرآن از این مساله به دست می دهد بیانگر آن است که ریشه همه این برخوردهای تند و واکنش های منفی نسبت به دعوت پیامبران و کتاب های آسمانی پیشین ، تعصبات جاهلی ایشان بوده است. در توجیه عدم ایمان خود می گفتند: این کتاب های آسمانی که برای ما نیامده است. مخاطب آن اقوام و افراد دیگری بودند . چرا ما باید به چیزی ایمان آوریم که مخاطب آن نبوده ایم؟ اگر ما هدف خدا بودیم ، ما را مخاطب قرار می داد نه دیگران را ؟ یا می گفتند: این کتاب که به زبان ما نیست ؟ ما که نمی توانیم آن را بخوانیم . اگر بخواهیم به آن ایمان بیاوریم و یا به آن عمل کنیم می بایست نخست آن را بخوانیم و مطالبش را بفهمیم . ما که زبان آن را نمی شناسیم و نمی توانیم بخوانیم. اما اگر به زبان ما بود به یقین ما از اهل کتاب به هدایت نزدیک تر بودیم و مومنان واقعی خود به شمار می رفتیم . چه کنیم که نه کتابی داریم و نه برای ما آمده است و نه پیامبری از ما داریم.( انعام آیات ۱۵۵ تا ۱۵۷) همین تعصب به سنت ها و آداب و رسوم جاهلی بوده است که اجازه ایمان آوری به کتب آسمانی پیشین را به ایشان نمی داد و به جایی پرستش خدای یکتا و یگانه به بت پرستی رو آوردند و دست از آن بر نمی داشتند. ( فرقان آیه ۴۱ و ۴۲ و نیز ص آیات ۴ تا ۷ و نیز کافرون آیات ۲ تا ۵)

 

تقلید کورکورانه

 

مردمان جاهلی ، از عقل خود بهره نمی گیرند و تنها به سنت ها و آداب خود پای بند هستند. این گونه است که خرافات در میان آنان رواج می یابد و از نوآوری هراسناک هستند. با آن که در می یابند که مسایل و نوآوری های جدید به نفع و سود ایشان است و هم با عقل و خرد هماهنگ و سازگار با این همه از آن پرهیز کرده بلکه به مقابله با آن بر می خیزند . ریشه این مساله را قرآن ؛ تقلید کورکورانه از گذشتگان خود می داند. گاه انسان از دیگری تقلید می کند و خوب و بد وی را خوب می شمارد، گاه دیگر از گذشتگان و مردگان خود تقلید می کند بدون آن که به بررسی و تحلیل درستی و نادرستی آن بپردازد. از ویژگی های مردمان عصر جاهلی این بود که به جهت تعصب شدید به داشته خود و بیگانه ستیزی شدید ، تنها از سنت های پدران خود تقلید می کردند. ( بقره آیه ۱۷۰ مائده ایه ۱۰۳ و ۱۰۴ و نیز اعراف آیه ۲۸ و لقمان ایه ۲۱ و سبا آیه ۴۳ و زخرف آیه ۲۲ تا ۲۴)

 

شرب خمر

 

جوامع جاهلی به علل مختلف گرایش به از خود بیگانگی دارند. از آن جایی که عقل عملی و نظری در میان آنان از جایگاه مفید و تاثیرگذاری برخوردار نیست ، دچار اندوه و افسردگی می شوند. راه رهایی از اندوه را در ابزارهایی می جویند که آنان را از تفکر و تدبر در وضعیت موجودشان باز دارد و در فضایی غیر از آن چه در آن به سر می برند ، قرار گیرند. این مساله موجب می شود که به مواد مخدر که خرد را از میان می برد و در تفکر خلل وارد می سازد، روی آورند. این گونه است که شراب و دیگر موادی که عقل را زایل می کند در جامعه جاهلی رواج می یابد. مواد مخدر از خود بیگانگی را تشدید می کند و فضایی واقعی را به فضایی مجازی و تخیلی تبدیل می کند . این گونه است که ارتباط با واقعیت ها کاهش می یابد و رفتار ها مبتنی عقل و خرد کم تر امکان بروز و ظهور می یابد. ( مائده آیه ۹۰ ، بقره آیه ۲۱۹ ، اعراف آیه ۳۳ و نحل آیه ۶۷).

 

از خود بیگانگی

 

از دیگر ویژگی های مردمان جاهلی ، از خود بیگانگی است. این معنا و مفهوم را قرآن به اشکال مختلف بیان کرده است. در تحلیل قرآنی ، انسان که شناختی از خود و جهان ندارد ، شناختی درست از اهداف و انگیزه های وجودی خود نیز نخواهد داشت و در رفتار و منش خود به نوعی از خود بیگانگی دچار می شود. این حقیقت را قرآن گاه به ضلالت و گمراهی تعبیر می کند. گمراه کسی است که نمی داند چه کسی و برای چه چیزی و به چه هدفی وی را آفریده است؟ همین جهل موجب می شود تا رفتار و منش او در راستای اهداف قرار نگیرد. این گونه است که دچار گمراهی می گردد و به جای آن که به سوی هدف گام بردارد به اموری می پردازد که وی را از هدف باز می دارد. عدم یاد کرد خدا و این که او چه کسی است ؟ از این جهت است که گرفتار جهل و از خود بیگانگی هستند. این گونه است که بازتاب جهل شناختی نسبت به خدا موجب می شود تا خدا را یاد نکنند و حتی در مواردی که می بایست به یاد خدا باشند ، به کارهای دیگر مشغول می شوند. مانند کسانی که در عزاداری های حسینی شرکت می کنند ولی به جای ذکر مصیبت و شناخت آرمان ها ی آن حضرت و حرکت به سوی آن اهداف ، خود را مشغول به اموری می سازند که از آن حضرت و آرمان هایش دور می سازد. قرآن بیان می دارد که افراد جاهلی کسانی هستند که در ماه های اختصاصی و مکان های ویژه ذکر مانند مشعر الحرام به جای یادکرد از خدا به امور دیگر بازدارنده مشغول می شوند؛ زیرا از خود بیگانه هستند و در راه گمراهی قرار گرفته اند.( بقره آیه ۱۹۸) هم چنین از پیامدهای از خودبیگانگی می توان به دروغ و افترا بستن به خدا اشاره کرد؛ زیرا برای بیان مقاصد نادرست خود می کوشد تا به گونه ای مقبول عمل کند که افترا و بهتان به خدا برای توجیه اعمال و رفتار نادرست و غیر معقول یکی از این راه هاست.( انعام آیه ۱۴۰) ریشه این از خودبیگانگی و گمراهی در عمل را می بایست در عدم بهره گیری از آموزه های وحیانی و عمل به آن دانست. اگر مردمان جاهلی به کتب اسمانی عمل می کردند و برای تزکیه خود تلاشی انجام می دادند هرگز به گمراهی جاهلی و از خود بیگانگی دچار نمی شدند، ولی مردمان جاهلی هرگز برای رهایی واقعی خود تلاش نمی کنند.( جمعه آْیه ۲)